Monsieur of Madame, “Le Maire”, één ambt, twee werelden

De Nederlandse burgemeester komt meestal van ergens anders. Hij is benoemd, hij is er goed in, hij blijft een jaar of zes en vertrekt dan naar een grotere gemeente. U kent zijn naam van de nieuwjaarstoespraak. In Frankrijk werkt dat anders. Daar is de maire in de regel iemand die u kent van de markt, van het voetbalveld of van de begrafenis van uw buurman. Hij is geboren in het dorp, of hij woont er dertig jaar, en hij is door zijn eigen dorpsgenoten in de gemeenteraad gekozen, waarna die raad hem tot burgemeester bombardeerde. Geen benoeming, geen Kroon, geen sollicitatiecommissie. Een mens van vlees en bloed, met een driekleurige sjerp om.

Dat verschil begint bij de rekensom. Nederland telde op 1 januari 2026 342 gemeenten, met gemiddeld ruim vijftigduizend inwoners. Frankrijk telde er op diezelfde dag 34.875. Eenenzeventig procent daarvan, bijna vijfentwintigduizend gemeenten, heeft minder dan duizend inwoners. Waar Nederland decennialang heeft heringedeeld en samengevoegd, heeft Frankrijk zijn gemeentekaart van 1789 grotendeels laten staan. Het gevolg is een land met een half miljoen gemeenteraadsleden, en met bijna 35.000 mensen die zich terecht de eerste burger van hun gemeente mogen noemen.

Juridisch is er geen enkel verschil tussen de burgemeester van een gehucht in de Cantal en die van Lyon. Dezelfde wetteksten, dezelfde bevoegdheden, dezelfde verantwoordelijkheden. In de praktijk leven die twee in gescheiden werelden. De stedelijke burgemeester heeft een ambtenarenapparaat, juristen, een dienst stedenbouw en een woordvoerder. De plattelandsburgemeester heeft een secretaresse voor twee dagdelen in de week en een telefoon die ’s avonds ook overgaat. Beiden moeten voldoen aan dezelfde eisen uit Parijs, die er niet eenvoudiger op worden.

Daar komt bij dat de Franse burgemeester twee petten op heeft, en dat verklaart veel van wat u aan het loket meemaakt. Als uitvoerder van de gemeenteraad beheert hij de begroting, het gemeentelijk vastgoed en het personeel. Maar daarnaast is hij vertegenwoordiger van de staat: hij is ambtenaar van de burgerlijke stand, hij heeft politiebevoegdheden, hij organiseert de verkiezingen. Als hij u trouwt, doet hij dat niet namens het dorp maar namens de Republiek. Vandaar de buste van Marianne achter hem, en vandaar ook dat een gesprek met een Franse burgemeester zomaar kan omslaan van gemoedelijk naar staatsrechtelijk.

Over dat vlees en bloed gesproken. In een gemeente met minder dan vijfhonderd inwoners bedraagt de vergoeding voor een burgemeester sinds januari 2026 maximaal 1.155,06 euro bruto per maand. Het betreft ruim achttienduizend Franse gemeenten. De meeste burgemeesters hebben er dus gewoon een baan naast, of ze zijn met pensioen.

Dat het ambt daaronder is gaan kraken, zal u niet verbazen. Werkdruk, aansprakelijkheid, en een toenemende agressie van burgers die het gemeentehuis zijn gaan verwarren met een klachtenbalie. Parijs heeft daar drie maanden voor de verkiezingen nog snel iets aan gedaan met de wet van 22 december 2025, die een echt statuut voor de lokale bestuurder invoerde, met hogere vergoedingen in de kleinere gemeenten en met automatische rechtsbijstand voor elke gekozene die met geweld of bedreiging te maken krijgt. Of tien procent bovenop elfhonderd euro bruto het tij keert, mag u zelf beoordelen.

Op 15 en 22 maart van dit jaar koos Frankrijk nieuwe gemeenteraden. Bijna 900.000 kandidaten, een half miljoen zetels, en een opkomst van 57,1 procent in de eerste ronde. In verreweg de meeste gemeenten was de uitslag op de zondagavond van de eerste ronde al bekend: een tweede ronde bleek nog nodig in 1.590 kieskringen, en in de gemeenten onder de duizend inwoners in nog geen procent van de gevallen. In achtenzestig gemeenten meldde zich helemaal niemand.

Voor wie in een dorp woont, was dit de meest ingrijpende verkiezing in decennia. Tot nu toe gold in gemeenten onder de duizend inwoners het panachage: u kreeg een biljet, u streepte namen weg die u niet bevielen, u schreef er iemand bij die u wel beviel, en zo stelde het dorp collectief zijn eigen raad samen. Charmant, volstrekt uniek in Europa, en soms genadeloos, want de plaatselijke ruzie van afgelopen zomer las u terug in de doorgestreepte namen. Met de wet van 21 mei 2025 is dat voorbij. Ook de kleinste gemeente stemt nu op complete, geblokkeerde lijsten, met verplichte afwisseling van mannen en vrouwen. Niets meer doorstrepen, niets meer bijschrijven. Het effect op de pariteit was onmiddellijk zichtbaar: in de tweede ronde was 49,24 procent van alle kandidaten vrouw.

Dit is het punt waarop veel Nederlanders in Frankrijk verrast opkijken: u heeft stemrecht bij de gemeenteraadsverkiezingen. Als burger van de Europese Unie mag u in uw Franse woongemeente stemmen, en u mag zich ook kandidaat stellen en gekozen worden tot gemeenteraadslid. Dat recht bestaat sinds het Verdrag van Maastricht en werd in Frankrijk voor het eerst toegepast in 2001. Het gaat alleen niet vanzelf: u moet zich apart laten inschrijven op de liste électorale complémentaire van uw gemeente, in het gemeentehuis of online. Die inschrijving is vrijwillig en gebeurt niet automatisch bij uw inschrijving als inwoner, wat verklaart waarom zoveel Nederlanders hun stemrecht ongebruikt laten.

Er is één plafond. De Franse Grondwet bepaalt dat wie niet de Franse nationaliteit heeft, geen burgemeester of wethouder kan worden. Raadslid: ja, met alle stemrecht van dien. Sjerp: nee. Bent u inmiddels genaturaliseerd, of heeft u een dubbele nationaliteit, dan vervalt die beperking volledig en kunt u alles worden wat uw dorpsgenoten u gunnen.

Terwijl de burgemeester het gezicht bleef, zijn zijn bevoegdheden de afgelopen dertig jaar weggesijpeld naar een laag daarboven: de intercommunalité. Waterbeheer, afvalverwerking, economische ontwikkeling en steeds vaker ook stedenbouw zijn overgedragen aan samenwerkingsverbanden, de EPCI’s. Bedoeld om schaalvoordeel te scheppen in de Franse bestuurlijke bladerdeegtaart, het beroemde mille-feuille. Het gevolg voor de dorpsburgemeester is dat hij één stem is geworden aan een tafel waar de grootste gemeente van de streek de toon zet. Vraagt u hem naar het rioleringsplan, dan wijst hij naar de communauté de communes.

Lyon vormt hierop de uitzondering die het bewijst. De Métropole de Lyon is sinds 2015 geen samenwerkingsverband meer maar een volwaardige overheidslaag met eigen bevoegdheden, tot en met die van het departement. De 150 metropoolraadsleden worden er rechtstreeks gekozen, in een aparte stemming naast de gemeenteraadsverkiezing, enig in Frankrijk. Woont u in een van de achtenvijftig gemeenten van de metropool, dan stemt u dus twee keer op twee verschillende besturen, en heeft uw eigen burgemeester over een flink deel van uw dagelijks leven niets meer te zeggen. Klein detail voor Nederlandse inwoners: aan die metropoolstemming mogen uitsluitend Franse staatsburgers meedoen.

De staat probeert de kleine gemeenten overeind te houden met gerichte investeringssubsidies, waarvan de DETR de bekendste is: ruim een miljard euro per jaar, uitgedeeld door de prefect op advies van een commissie van gekozenen. De regering wilde die pot in de begroting voor 2026 samenvoegen met twee andere in één groot fonds. De Senaat, van oudsher de beschermheer van het platteland, ging dwars liggen en de fusie sneuvelde. De DETR bestaat dus gewoon voort.

Blijft het probleem dat een dorp van driehonderd zielen de technische kennis mist om zo’n subsidiedossier fatsoenlijk in te dienen. Daarvoor bestaat het nationale agentschap ANCT, dat gemeenten bijstaat met expertise. Nuttig, maar het onderstreept ook de afhankelijkheid: waar de grote stad met eigen juristen tegenover de prefect zit, komt de dorpsburgemeester er met de hoed in de hand.

Praktisch gezien is de mairie uw eerste adres voor de burgerlijke stand, uw huwelijk of PACS, het levensbewijs dat uw Nederlandse pensioenfonds jaarlijks wil zien, het inschrijven van kinderen op de dorpsschool, het kadaster en de kiezerslijst. Waar u niet moet zijn: voor uw verblijfsstatus (prefectuur), uw belastingen (het service des impôts) en uw kentekenbewijs (online bij de ANTS). Een burgemeester die u daarvoor wegstuurt, is niet onwillig, hij is onbevoegd.

Eén hardnekkig misverstand verdient aparte vermelding. Voor overlast, denk aan blaffende honden, een bouwbedrijf dat om zes uur begint of een buurman die zijn snoeiafval verbrandt, kunt u wel degelijk bij de burgemeester terecht; dat valt onder zijn politiebevoegdheid. Maar een geschil over de erfgrens, een overhangende tak of een gedeelde muur is een civiele zaak tussen u en uw buurman, en daar heeft hij niets over te zeggen. Daarvoor bestaat de conciliateur de justice, die gratis bemiddelt en meestal spreekuur houdt in datzelfde gemeentehuis.

En dan de bouwvergunning, waar de meeste Nederlanders vroeg of laat mee te maken krijgen. Alles draait om de vraag of uw gemeente een eigen bestemmingsplan heeft, in Frankrijk het PLU: het plan local d’urbanisme, tegenwoordig vaak opgesteld voor een heel samenwerkingsverband en dan PLUi geheten. Heeft uw gemeente zo’n plan, dan beslist de burgemeester namens de gemeente en komt de prefect er niet aan te pas. Heeft zij helemaal geen stedenbouwkundig document, en dat geldt nog altijd voor een flink deel van het platteland, dan gelden de landelijke regels van het RNU en tekent de burgemeester namens de staat, met vooraf de instemming van de prefect. Dat is geen advies maar een bindend oordeel. Vraag uw burgemeester dus altijd of de gemeente een PLU heeft, of kijk het zelf na op het Géoportail de l’urbanisme. Is het antwoord nee, dan zit er een tweede beslisser in het spel die u nooit te zien krijgt.

Nog een kwestie waar u onmiddellijk tegenaan loopt: schrijft u Madame le Maire of Madame la Maire? De Académie française heeft zich daar in juni 2014 over gebogen en kwam, zoals zo vaak, met een voorbeeld dat u niet meer vergeet: maire is nu eenmaal een mannelijk woord, net zoals vedette een vrouwelijk woord is, Monsieur Y est une grande vedette, mais son frère est une crapule. Inmiddels is het Quai de Conti een stuk soepeler geworden en feminiseert de staat zijn eigen benoemingsbesluiten al jaren, dus u zit met geen van beide vormen echt fout. De veiligste route: kijk hoe zij zichzelf op de gemeentelijke website noemt en volg dat.

Eén ding ligt wel vast, en daar gaat vrijwel iedere Nederlandse briefschrijver de mist in: maire krijgt geen hoofdletter. Die eer, aldus de Académie, is voorbehouden aan de naam van de gemeente waarvan hij de eerste magistraat is.

Bronnen hieronder: