La Mairie: het kloppend hart van de Franse gemeente

In elk Frans dorp, hoe klein ook, vindt u het: la Mairie. Een gebouw met de wapperende tricolore boven de deur, het devies Liberté, Égalité, Fraternité op de gevel en binnen de onvermijdelijke buste van Marianne die streng toeziet op de gang van zaken. Het gemeentehuis is geen gewoon loket. Het is het startpunt voor vrijwel elke administratieve stap in uw Franse leven – en, in kleinere gemeenten, de plek waar u de burgemeester maar beter te vriend kunt houden.

Weinig Nederlanders en Belgen beseffen hoeveel er via de mairie loopt. Van een bouwvergunning tot een huwelijk, van kinderbijslag tot een begrafenis: de gemeente is bijna altijd de eerste of de laatste schakel. Op deze pagina zetten we op een rij wat de mairie doet, hoe het er in een gehucht anders aan toegaat dan in de stad, en wat u concreet moet regelen – met de actuele regels en bedragen voor 2026.

Wat de mairie doet

De maire (burgemeester) beschikt in Frankrijk over aanzienlijke macht en is voor de inwoners van kleinere gemeenten het eerste aanspreekpunt voor de overheid. De gemeente is verantwoordelijk voor een breed pakket aan lokale taken:

Ruimtelijke ordening en vergunningen

De mairie beheert het lokale bestemmingsplan (Plan local d’urbanisme, PLU) en geeft bouwvergunningen (permis de construire) en vergunningen voor kleinere werkzaamheden (déclaration préalable) af. Sinds 1 januari 2022 moeten alle gemeenten zulke aanvragen ook elektronisch kunnen ontvangen; gemeenten vanaf 3.500 inwoners moeten ze bovendien volledig digitaal behandelen. Een papieren dossier indienen mag altijd nog.

Voorkeursrecht (droit de préemption)

De gemeente heeft een bijzonder voorkeursrecht bij de verkoop van onroerend goed. Wordt een huis verkocht, dan stuurt de notaris een intentieverklaring (déclaration d’intention d’aliéner, DIA) naar de mairie. De gemeente heeft dan twee maanden om te beslissen of zij het pand zélf wil kopen – bijvoorbeeld voor een dorpsproject of een gezondheidscentrum. Reageert zij niet, dan vervalt het recht en gaat de verkoop gewoon door.

Lokale belastingen en voorzieningen

De gemeenteraad stelt de tarieven van diverse lokale belastingen vast (zoals de taxe d’aménagement bij nieuwbouw) en verzorgt publieke diensten zoals de openbare basisscholen en in veel gevallen de opvang en de schoolkantine.

Burgerzaken en kieslijsten

Belangrijk om te weten: inschrijven bij aankomst in een Franse gemeente is niet verplicht, en Frankrijk kent geen bevolkingsregister zoals Nederland of België. Wilt u echter stemmen voor de gemeenteraad of de Europese verkiezingen – wat als EU-burger mag – dan moet u zich bij de mairie laten inschrijven op de kieslijsten (listes électorales). Ook voor een plek op de gemeentelijke begraafplaats komt u hier terecht.

Vraagbaak voor de inwoner

De mairie, en met name de gemeentesecretaresse (secrétaire de mairie), weet alles over het dorp. Van informatie over medische voorzieningen tot contact met lokale verenigingen: de mairie is het startpunt. Onderschat deze functie niet – in kleine gemeenten is de secrétaire vaak nuttiger dan welk overheidsloket ook.

Klein dorp versus grote stad

De wettelijke taken zijn overal ongeveer gelijk, maar de dynamiek verschilt drastisch. Wie de sfeer van Peter Mayle’s A Year in Provence kent, herkent het meteen: op het platteland is de burgemeester geen abstracte bestuurder, maar een persoon die u waarschijnlijk regelmatig tegenkomt bij de bakker.

Het kleine dorp: de burgemeester als poortwachter

In kleine plattelandsgemeenten (vooral onder de circa 1.500 à 2.000 inwoners) leunt het bestuur sterk op traditie en persoonlijke verhoudingen. De belangrijkste posities – de gemeenteraad, verenigingsbesturen, een enkel dorpsbedrijf – zijn vaak in handen van een handvol families die elkaar al generaties kennen. Als nieuwkomer merkt u dat integratie hier minder afhangt van formulieren dan van goodwill.

Nieuwkomers beschrijven het vaak zo: ligt de burgemeester u goed, dan loopt alles soepel; kiest u (onbewust) de kant van de ‘verkeerde’ partij in een oud dorpsconflict, dan kunt u lang op afstand blijven staan. Het is geen wet, maar het is wel de sociale werkelijkheid.

Ook de voorzieningen zijn anders geregeld. Kleine dorpen moeten vaak samenwerken om een basisschool overeind te houden: in het ene dorp de kleuters, in het andere de hogere klassen (het Regroupement pédagogique intercommunal, RPI).

De grote stad: anoniemer, digitaler, formeler

In grotere plaatsen – waar het stadhuis vaak Hôtel de ville heet – bent u veel minder afhankelijk van persoonlijke voorkeuren. Men is er gewend aan nieuwkomers en integratie verloopt via interesses en clubs in plaats van via afkomst. De administratie is bureaucratischer, maar daardoor ook transparanter en beter digitaal ontsloten.

Twee dingen die in de stad (en in grotere gemeenten) formeel geregeld zijn:

• Sociale zorg (CCAS). Gemeenten met meer dan 1.500 inwoners zijn wettelijk verplicht een eigen Centrum voor Sociale Actie (Centre communal d’action sociale, CCAS) te hebben, met een eigen budget. Hier kunt u terecht voor noodhulp, sociale huurwoningen en financiële ondersteuning. Onder de 1.500 inwoners is een CCAS facultatief. (In 2025 opperde de regering om die verplichting helemaal te schrappen; dat plan is weer ingetrokken.)
• Woningregulering. Toeristische hotspots en grote steden worden vaak aangemerkt als zones tendues (gebieden met grote druk op de woningmarkt). De mairie kan er de regels aanscherpen: verhuur van vakantiewoningen aan banden leggen via een verplichte bestemmingswijziging (changement d’usage) en extra belasting heffen op leegstand of tweede woningen. Voor eigenaren van een résidence secondaire is dit een belangrijk aandachtspunt.

De État Civil: uw levensloop in de kantlijn

De mairie is ook het decor voor de grote scharniermomenten van het leven. De État Civil (burgerlijke stand) is de plek waar de Franse administratie u vanaf uw eerste kreet tot uw laatste zucht volgt. Voor Fransen werkt dat via een fascinerend mechanisme dat de meeste buitenlanders nooit tegenkomen:

1. Uw geboorteplaats is de kluis

Uw hoofddossier – de geboorteakte – blijft fysiek liggen in het gemeentehuis van de plaats waar u geboren bent. Dat register verhuist nooit mee.

2. De mentions marginales (kanttekeningen)

Trouwt u in Nice, scheidt u in Parijs of overlijdt u in Bordeaux? Telkens stuurt de betrokken instantie een bericht naar uw geboortedorp, waar de ambtenaar het letterlijk in de kantlijn van uw originele geboorteakte bijschrijft. Daarom vraagt men voor officiële zaken altijd een “kopie van minder dan 3 maanden oud”: alleen die recente kopie bewijst uw actuele status.

De grote uitzondering: Nantes

Bent u niet in Frankrijk geboren maar wel Frans (of genaturaliseerd)? Dan heeft u geen Franse geboortegemeente. In dat geval ligt uw dossier centraal in Nantes, bij de Service Central d’État Civil (onder het ministerie van Buitenlandse Zaken).

Geboorte, verlof en kinderbijslag (update 2026)

Aangifte van de geboorte

Een geboorte moet worden aangegeven bij de mairie van de plaats waar het kind is geboren – meestal de gemeente van het ziekenhuis, want thuisbevallingen zijn in Frankrijk zeldzaam. De wettelijke termijn is vijf dagen (de dag van de bevalling telt niet mee, en valt de laatste dag in het weekend of op een feestdag, dan schuift hij op naar de eerstvolgende werkdag).

Bij de geboorte krijgt u een gezondheidsboekje (livret de santé), dat u meeneemt naar dokter en ziekenhuis. Frankrijk kent een uitgebreide vaccinatiekalender, met verplichte inentingen tot het zesde levensjaar.

De verlofregelingen

Rond een geboorte lopen in 2026 meerdere verlofsoorten door elkaar. De hoofdlijnen:

• Zwangerschapsverlof (congé maternité). 16 weken bij een eerste of tweede kind (6 weken vóór en 10 weken ná de bevalling), 26 weken vanaf het derde kind, 34 weken bij een tweeling en 46 weken bij een meerling. Minimaal 8 weken zijn verplicht (waarvan 6 na de bevalling). De moeder krijgt geen loon, maar dagvergoedingen (indemnités journalières) van de Sécu, vaak aangevuld door werkgever of aanvullende verzekering.
• Geboorteverlof (congé de naissance). 3 werkdagen, betaald door de werkgever, op te nemen rond de bevalling.
• Vaderschaps- en opvangverlof (congé de paternité et d’accueil de l’enfant). Sinds 1 juli 2021 25 kalenderdagen (32 bij een meerling). Daarvan zijn 4 dagen verplicht direct na het geboorteverlof; de resterende 21 dagen mogen in twee blokken worden gespreid, binnen 6 maanden na de geboorte. Betaald door de Sécu. Laat een werkgever de werknemer tijdens de 4 verplichte dagen tóch werken, dan riskeert hij een boete van € 7.500.

Naast deze regelingen kent Frankrijk ook nog het ouderschapsverlof (congé parental d’éducation): ouders van ten minste twee kinderen, van wie één jonger dan drie, kunnen één tot drie jaar (deels) thuisblijven, zonder salaris maar met gedeeltelijke compensatie via de PreParE van de CAF.

De geboortepremie en de PAJE

De PAJE (Prestation d’accueil du jeune enfant) is bedoeld voor huishoudens met gemiddelde inkomens. De eenmalige geboortepremie (prime à la naissance) bedraagt in 2026 € 1.084,43 en wordt uitgekeerd in de zevende maand van de zwangerschap. Daarnaast is er een maandelijkse basisuitkering tot de derde verjaardag van het kind, en steun bij kinderopvang tot het zesde jaar voor lagere inkomens.

Kinderbijslag voor buitenlanders (allocations familiales)

Ook wie uit het buitenland komt en permanent in Frankrijk woont, kan kinderbijslag (allocations familiales) krijgen. Belangrijk: de regeling geldt vanaf het tweede kind onder de 20 jaar (in de overzeese gebieden al vanaf het eerste kind). Het bedrag is sinds de hervorming van 2015 inkomensafhankelijk en loopt in drie schijven: voor twee kinderen ligt de maandelijkse basis in 2026 tussen circa € 37 en € 151, afhankelijk van uw inkomen.

Voorwaarden voor wie uit de Europese Ruimte komt: u en de kinderen wonen daadwerkelijk in Frankrijk (verblijf van meer dan 9 maanden per jaar), en u heeft er werk (in loondienst of zelfstandig) of voldoende bestaansmiddelen plus een ziektekostenverzekering. Verblijfsvergunningen zijn voor EU-burgers niet nodig; niet-EU-burgers hebben wel een geldig verblijfsdocument nodig. Wie al langer dan vijf jaar ononderbroken in Frankrijk woont, is van de meeste voorwaarden vrijgesteld. Aanmelden gebeurt bij de CAF (Caisse d’allocations familiales).

Tot slot is er de allocation de rentrée scolaire (ARS), een inkomensafhankelijke bijdrage in de schoolkosten voor kinderen van 6 tot 18 jaar. Het bedrag stijgt met de leeftijd van het kind en wordt eind augustus uitgekeerd aan gezinnen onder een vastgestelde inkomensgrens.

↑ terug naar boven

Kinderopvang

De kinderopvang is goed geregeld, al zijn de tekorten aan plaatsen nog groot. Er bestaan twee hoofdvormen: de crèches collectives (bestuurd door gemeente of departement) en de crèches parentales (bestuurd door een oudervereniging). De eerste vraagt u na op de mairie; de tweede vindt u via de overkoepelende vereniging ACEPP.

Kinderen kunnen in een crèche terecht vanaf twee maanden, ingedeeld in drie leeftijdsgroepen tot ongeveer drie jaar. Gemeentelijke crèches zijn doorgaans open van 7.30 tot 18.30 uur (soms tot 19.00), privécrèches ruimer.

Kosten van opvang

De kosten van een openbare crèche (crèche publique) zijn inkomensafhankelijk en worden landelijk bepaald door de Caisse nationale des allocations familiales (Cnaf), waarbij naar het bruto-inkomen en het aantal kinderen wordt gekeken. Er geldt een tariefplafond, waarvan de hoogte per gemeente verschilt. De kosten van betaalde kinderopvang geven recht op een belastingteruggave (crédit d’impôt).

Opvang door een assistante maternelle (aan huis of via een crèche familiale) is duurder, maar ook hier is er steun van de CAF via het complément de libre choix du mode de garde (CMG). Voor incidentele opvang bestaat ten slotte de halte-garderie, tegen een paar euro per uur.

↑ terug naar boven

Trouwen, Pacs en samenwonen

Trouwen in Frankrijk kan in principe alleen als u er permanent woont. Het burgerlijk huwelijk wordt voltrokken in de mairie van de woonplaats van één van beide partners. Sommige burgemeesters laten ook eigenaren van een tweede huis in hun dorp trouwen; u moet dan met bijvoorbeeld het betaalbewijs van de lokale belastingen aantonen dat u er een résidence secondaire bezit, en de aanvraag een maand eerder indienen dan gebruikelijk.

Voor buitenlanders is de papierwinkel groter dan voor Fransen. Reken op zeker vijf maanden om alles rond te krijgen: originele geboorteakten, en bij eerdere echtscheidingen de bijbehorende stukken. Frankrijk verlangt uittreksels waarop uitdrukkelijk de volledige namen van vader en moeder staan – een extra controlemiddel dat u ook bij politie of gendarmerie zult tegenkomen. Gemeenten waar akten vandaan moeten komen, mailt u tegenwoordig eenvoudig aan; de leges betaalt u achteraf.

Huwelijkscontract

Neem de tijd voor een gesprek met een Franse notaris. Het Franse erfrecht ligt op het punt van onroerend goed heel anders dan het Nederlandse. Regelt u niets, dan valt u onder het wettelijke stelsel (communauté réduite aux acquêts): alles wat u tijdens het huwelijk verdient en verwerft is gemeenschappelijk, terwijl wat u vóór het huwelijk bezat – en schenkingen en erfenissen – persoonlijk blijft. Maakt u wél een contract op, dan levert de notaris een certificaat bij de mairie, zodat het bestaan ervan in de huwelijksakte wordt vermeld. De inhoud zelf blijft geheim.

Legalisatie en registratie in Nederland

Voor paren die in Nederland wonen, moet de Franse huwelijksakte worden gelegaliseerd voordat het huwelijk in Nederland kan worden geregistreerd. En voor Nederlanders die in Frankrijk wonen en daar trouwen, is het verstandig de huwelijksakte in te laten schrijven bij de gemeente Den Haag (Bureau Bijzondere Akten) – net als geboorte- en overlijdensakten. Niet verplicht, maar het bespaart later veel gedoe.

Samenwonen: certificat de concubinage en Pacs

Ongehuwd samenwonenden kunnen op de mairie een bewijs van samenwoning (certificat de concubinage) krijgen, bijvoorbeeld voor een lening. Het wordt meestal probleemloos afgegeven op vertoon van identiteit en een energie- of telefoonrekening, maar heeft géén wettelijke waarde. Dat heeft de Pacs (Pacte civil de solidarité) wél: het officiële geregistreerd partnerschap. Keert u als gepacseerde terug naar Nederland, dan geldt de Pacs daar als geregistreerd partnerschap.

↑ terug naar boven

Overlijden: begraven of cremeren (update 2026)

Bij een overlijden stelt een arts de dood vast en maakt een certificat de décès op. Nieuw sinds 2025: ook bevoegde, vrijwillige verpleegkundigen (met minimaal drie jaar ervaring en een speciale opleiding) mogen dit certificaat opmaken – maar alleen bij niet-gewelddadige overlijdens van meerderjarigen thuis, in een EHPAD (verpleeghuis) of bij thuiszorg. Overlijden op de openbare weg, van minderjarigen, of met een gewelddadig of verdacht karakter blijft voorbehouden aan een arts. De maatregel is bedoeld om de wachttijd voor nabestaanden te bekorten in streken met weinig artsen.

Aangifte moet binnen 24 uur op de mairie van de gemeente waar het overlijden plaatsvond (zon- en feestdagen tellen niet mee). Op vertoon van paspoort of identiteitskaart komt u in het bezit van de overlijdensakte en de toestemming tot begraven of cremeren. Meestal regelt de uitvaartondernemer dit, maar u mag het ook zelf doen.

Termijnen voor begraven en cremeren

Concessies en begraven

Voor een graf zijn er vier vormen, geregeld in de Code général des collectivités territoriales: een tijdelijke concessie (5 tot 15 jaar), een concession trentenaire (30 jaar), een concession cinquantenaire (50 jaar) en de eeuwigdurende concessie (onbeperkt). Elke gemeente kiest zelf welke termijnen zij aanbiedt; steeds meer gemeenten verkopen geen eeuwigdurende concessies meer, en Parijs doet dat al niet meer sinds 1931 (daar is 50 jaar het maximum).

Twee praktische valkuilen: de termijn gaat in op de datum van aankoop, niet bij het overlijden. En de gemeente meldt lang niet altijd dat een concessie verloopt. Na afloop kunt u binnen twee jaar verlengen tegen het dán geldende tarief; doet u dat niet, dan vervallen de rechten zonder restitutie. Onderhoud is verplicht.

Crematie in Frankrijk

De voorkeur voor crematie is spectaculair gegroeid: waar dat rond 1980 nog ongeveer 1% was, ligt het inmiddels rond de 40% en het stijgt door. Na de crematie zijn er verschillende bestemmingen voor de as:

• Begraven of bijzetten in een familiegraf of columbarium;
• Uitstrooien in de jardin des souvenirs op de begraafplaats (vaak gratis of tegen minimale kosten);
• Uitstrooien in de vrije natuur of op zee – let op: melding bij de gemeente van geboorte is verplicht;
• Bewaren in een urn, onder strikte voorwaarden.

Kosten van een uitvaart

De kosten zijn de afgelopen jaren fors gestegen en verschillen sterk per regio (Île-de-France en Normandië zijn het duurst, Nouvelle-Aquitaine en Occitanie goedkoper). Als indicatie: een begrafenis kost grofweg € 4.000 à € 5.000 en een crematie ongeveer € 2.000 à € 4.500. Beschouw dit als richtbedragen – vraag altijd een offerte (devis) op bij de pompes funèbres, want de verschillen tussen ondernemers zijn groot.

↑ terug naar boven

Praktische tips

• Stel uzelf voor. In een klein dorp is een kennismaking op de mairie geen formaliteit maar een investering. Neem iets kleins mee.
• De secrétaire de mairie is uw beste bondgenoot. Zij (of hij) kent iedereen en alles. Een goede band hier lost meer op dan welk loket ook.
• Bewaar recente afschriften. Voor vrijwel elke officiële handeling geldt: een akte-afschrift van minder dan drie maanden oud. Vraag ze op tijd aan.
• Digitaal mag, papier ook. Bouwaanvragen en veel andere stukken kunt u online indienen; een papieren dossier blijft altijd mogelijk.
• Denk aan Nederland. Laat huwelijks-, geboorte- en overlijdensakten inschrijven in Den Haag als u ooit zou terugkeren. Achteraf opvragen kost tijd, geld en gedoe.

↑ terug naar boven

Woordenlijst

• Allocations familiales: kinderbijslag (via de CAF)
• Acte de naissance: geboorteakte
• CCAS: gemeentelijk centrum voor sociale actie
• Certificat de décès: overlijdensverklaring
• Communauté réduite aux acquêts: wettelijk huwelijksstelsel (gemeenschap van aanwinsten)
• Congé maternité / paternité: zwangerschapsverlof / vaderschapsverlof
• Crèche (collective / parentale): kinderdagverblijf
• DIA (déclaration d’intention d’aliéner): intentieverklaring tot verkoop (voorkeursrecht)
• Livret de famille: trouwboekje (ook voor ongehuwde ouders)
• Livret de santé: gezondheidsboekje van het kind
• Mentions marginales: kanttekeningen in de kantlijn van een akte
• Obsèques / pompes funèbres: uitvaart / uitvaartondernemer
• Pacs: geregistreerd partnerschap
• Permis de construire / déclaration préalable: bouwvergunning / melding kleine werken
• PLU (Plan local d’urbanisme): lokaal bestemmingsplan
• Secrétaire de mairie: gemeentesecretaresse

Bronnen (primaire, geverifieerd 2026): service-public.gouv.fr (geboorteaangifte, congé maternité/paternité, congé supplémentaire de naissance, allocations familiales, inhumation & concessions funéraires); Légifrance (art. 55 Code civil; décret n° 2024-790 van 10 juli 2024; décrets n° 2025-370 en 2025-371 van 22 april 2025; décret n° 2026-138 van 27 februari 2026; art. L.423-3 Code de l’urbanisme – loi ELAN; art. L.123-4 CASF – loi NOTRe); economie.gouv.fr en caf.fr (verlofregelingen 2026); ameli.fr (certificat de décès door verpleegkundigen). Indicatieve uitvaartkosten en het crematiepercentage zijn schattingen/trends, geen officiële cijfers.

Laatste inhoudelijke controle: 2026. Regels en bedragen kunnen wijzigen – raadpleeg bij twijfel altijd de mairie of service-public.gouv.fr.