Monsieur of Madame, “Le Maire”, één ambt, twee werelden

De positie van de burgemeester in Frankrijk is doordrenkt van een fundamentele paradox die voor de buitenlandse waarnemer vaak moeilijk te doorgronden is. Juridisch gezien heerst er een strikte égalité: of u nu woont in een gehucht met vijftig zielen in de Cantal of in een metropool als Lyon, het instituut ‘Maire’ ontleent zijn bevoegdheden aan exact dezelfde wetteksten. Echter, in de weerbarstige praktijk van het Franse bestuurlijk landschap, dat gekenmerkt wordt door een extreme versnippering, opereren de burgemeester van de grote stad en zijn collega in het dorp echter in twee totaal verschillende universums.

De wortels van deze situatie liggen in de Franse obsessie met uniforme, rationele structuren die teruggaat tot de Revolutie van 1789. In tegenstelling tot veel andere Europese landen, die hun gemeentekaart drastisch hebben gesaneerd, telt Frankrijk nog altijd bijna 35.000 gemeenten (communes), een record binnen de Europese Unie. Het overgrote deel hiervan, zo’n 72 procent, telt minder dan 1.000 inwoners, . Hoewel de wetgever in theorie elke burgemeester dezelfde taken toebedeelt – van het beheer van de burgerlijke stand tot de handhaving van de openbare orde – beschikt de burgemeester van een kleine gemeente over een fractie van de middelen die nodig zijn om aan de steeds complexere bureaucratische eisen van Parijs te voldoen. Waar de stedelijke burgemeester leunt op een uitgebreid ambtenarenapparaat en gespecialiseerde diensten, staat de landelijke burgemeester er in feite alleen voor, vaak slechts bijgestaan door een parttime secretaris.

Dit onderscheid wordt scherper door de opkomst van de intercommunalité (intergemeentelijke samenwerking), een bestuurslaag die bedoeld was om efficiëntie te brengen in het Franse ‘mille-feuille’ (de bestuurlijke bladerdeegtaart), maar die de machtsverhoudingen ingrijpend heeft gewijzigd. Om schaalvoordelen te behalen, zijn gemeenten verplicht taken als waterbeheer, afvalverwerking en economische ontwikkeling over te dragen aan samenwerkingsverbanden, de zogenaamde EPCI (Établissements publics de coopération intercommunale), . Voor de burgemeester van een kleine gemeente betekent dit vaak een verlies aan autonomie en directe invloed; hij wordt een kleine speler in een groter, technocratisch geheel. In grootstedelijke gebieden, zoals bij de Métropole de Lyon, ziet men het tegenovergestelde effect: de centrale stad domineert de samenwerking en trekt bevoegdheden naar zich toe, wat leidt tot frustratie bij de burgemeesters van de randgemeenten die zich gereduceerd zien tot uitvoerders van een grootstedelijk beleid, .

Een ander cruciaal verschil ligt in de relatie tot de staat en de toegang tot financiering. De Franse staat probeert via specifieke dotaties, zoals de DETR (dotation d’équipement des territoires ruraux), de landelijke gebieden te ondersteunen. Er is echter een groeiende bezorgdheid, die ook in de Senaat wordt geuit, dat deze middelen via de intergemeentelijke structuren alsnog wegvloeien naar de grotere steden en prefectuursteden, ten koste van de kleine dorpen die de middelen het hardst nodig hebben, . Daarnaast ontbreekt het kleine gemeenten vaak aan de technische expertise (ingénierie) om complexe subsidiedossiers op te stellen of te voldoen aan nationale normen. De staat tracht dit gat te vullen via initiatieven zoals het Agence nationale de la cohésion des territoires (ANCT), dat technische bijstand verleent, maar dit bevestigt tegelijkertijd de afhankelijkheid van de kleine burgemeester ten opzichte van de prefect en de centrale staat, . De grote stad daarentegen beschikt over eigen expertise en onderhandelt op veel gelijkwaardiger niveau met de staat.

Als expat is het van belang uw verwachtingspatroon hierop af te stemmen. In een klein dorp is de burgemeester uw directe, en vaak enige, aanspreekpunt voor alles: van een bouwvergunning tot burenruzies. Hij of zij is de belichaming van de staat (“Marianne”) en beschikt over een grote persoonlijke discretie, maar is tegelijkertijd beperkt door een gebrek aan middelen en een verstikkende regelgeving. In een grote stad is de burgemeester een politiek manager op afstand; uw dossier wordt daar behandeld door gespecialiseerde diensten of gedelegeerde wethouders (adjoints), binnen een veel zakelijkere en minder persoonlijke context. De titel is hetzelfde, maar de bestuurskracht en de aard van de relatie met de burger verschillen dag en nacht.

Praktische actie: Wanneer u in een landelijk gebied woont en een complex project wilt starten (bijvoorbeeld een renovatie), benader dan de burgemeester persoonlijk voor advies, maar wees u ervan bewust dat voor technische goedkeuring of subsidies vaak de intercommunale (EPCI) of de prefectuur de doorslaggevende factor zal zijn, niet het gemeentehuis zelf.

Bronnen hieronder: