Wonen en Leven in Frankrijk - Tuinieren in Frankrijk

Werkjes voor maart

Onderhoud
Wat al over februari is gemeld: de frambozen die één keer vrucht dragen (non remontants) mogen tot 10 centimeter boven de grond worden gesnoeid (alleen de takken die vorig jaar vrucht hebben gegeven, de jonge loten laten we staan). De doorbloeiers (remontants) blijven met één hoofdtak vastgebonden aan het ijzerdraad netjes staan. Deze soorten worden na de oogst in de zomer gesnoeid. Frambozen gedijen het beste op een lichte grond, op een zonnige plaats. Bij het planten vinden ze bemesting of een gift compost erg prettig. Bij het rijpen van de vruchten is het belangrijk goed op het sproeien te letten: veel dus. Enkele Franse varianten van de niet-doordragers: Violette, Willamette, Tulameen (voor de jam). Doordragenden: Heritage, Augustred, Zeva remontante. De tafeldruiven zullen nu worden gesnoeid. Jonge aanplant kan een stevige beurt met de snoeischaar krijgen om een stevig gestel te vormen. Per loot van vorig jaar laat men een of twee knoppen zitten. Al het overige hout moet weg. Niet te lang wachten met snoeien teneinde het doorbloeden van de druif te voorkomen. De kruisbessen (groseilles à maquereau) hebben ook in Frankrijk last van 'het wit' (oïdium). Vooral na een strenge winter of bij overbemesting kan deze aantasting optreden. Deze maand is nog geschikt om de struiken preventief met zwavel te behandelen. Aangetaste takken afknippen en verbranden.

Zaaien, planten en poten
Deze maand begint de ware tuinder weer de kriebels te krijgen. Voordat hij of zij met zaai- en pootgoed aan de slag gaat is het zaak om even een plan te maken, rekening houdend met wat vorig jaar in de moestuin is verbouwd. Het bekende vierslagstelsel, de wisselteelt, is ook bij de (biologische) warmoezeniers algemeen bekend. Dus de tuin in vier denkbeeldige vakken verdelen en deze benoemen: bladgewassen, wortel- en knolgewassen, peulvruchten en de komkommerachtigen/tomaten/aubergines. De laatste soorten groeien in de meeste delen van Frankrjk gewoon buiten.
Binnen of in de kas zijn al tomaten te zaaien. Een vroeg ras is de Marmande en latere oogsten volgen bij Cœur de bœuf of Russe.

Zondoorstoofde zomerkoninkjes. Bij een goede verzorging kan het kweken van aardbeien prachtige vruchten opleveren. In hete zomers is het wel oppassen geblazen. Aardbeiden (fraises) verlangen een lichte grond die goed is bewerkt en rijk is aan humus. Op zware kalkgronden zoals in de wijnstreken is het lastig om aardbeien te laten groeien. Het is goed om de aardbeienplanten - het liefst in een rij uitgeplant - 's morgen water te geven en daarbij ervoor te zorgen de aardbeien zelf niet nat te maken. Een regelmatige gift met speciale aardbeienkorrels (kunstmest, dat wel) bevordert een goede vruchtzetting en de ontwikkeling. Het planten van de doordragende planten (remontants) doe je in maart en september, de niet-doordragende in de herfst. De planten kunnen twee jaar op dezelfde plek blijven staan, want zij putten de grond flink uit. De zwakke uitlopers (stolons) moeten worden weggenomen. De sterke, die dicht bij de moederplant staan, kunnen worden gebruikt voor de opkweek van nieuwe planten.

In de volle grond kunnen aan het begin van de maand in de wat warmere streken worteltjes, vroege spinazie, rijsdoperwten (de kreukzadigen (grains ridés, later de rondzadigen, grains ronds), kikkererwten, radijs en peterselie worden gezaaid. De spinazie ruim zaaien zodat later uitdunnen niet nodig is. Wat bloedmeel strooien doet wonderen (du sang séché, verkrijgbaar in het tuincentrum). Om later uit te planten kan nu bloemkool worden gezaaid in de volle grond en aan het einde van de maand kan broccoli worden gezaaid. Rode kool mag ook al en zelfs boerenkool (chou frisé), nogal onbekend in Frankrijk. Vraag vrienden of familie wat soorten zaad uit Nederland mee te nemen. De gewassen zijn nogal gevoelig voor luis als ze in Frankrijk tot wasdom komen. Goed in de gaten houden, veel water geven en op tijd oogsten (direct na het wassen en klein snijden de vriezer in - leuk om met vrienden boerenkoolmaaltijden te organiseren).
Het stuk grond waarop de aardappelen moeten komen kan nu losgemaakt worden. In gebieden waar geen vorst meer wordt verwachten kunnen de vroege aardappelen worden gepoot, (de uitgelopen kiemen mogen eraf), het liefst in grond die vorige herfst goed is bemest. Is dat niet het geval dan in de plantgaten wat organische mestkorrels strooien.

Radijsje, het product van de beginnende warmoezenier (maraîchier). Het vroege gewas houdt van rijke, stevige grond die het water goed vasthoudt. Ronde radijs moeten aan de oppervlakte worden gezaaid en de langwerpige 2 à 3 centimeter in de grond. Radijs moet snel groeien om te voorkomen dat ze te hard en te scherp van smaak wordt. Dus 's avonds veel water en 's morgens oogsten. Om de twee of drie weken een kleine beetje zaaien, het beste in regels waardoor het gemakkelijker is deze rijen uit te dunnen. In februari is het zaaien al mogelijk onder de plastic tunnel en in maart en april in de volle grond. In Frankrijk is het lastig om aan het einde van het voorjaar nog radijs te zaaien. Eind augustus is het weer te proberen. Radijs heeft bij droog weer vaak last van de aardvlo die kleine gaatjes in het loof maakt. Sproeien wil helpen om de beestjes te verdrijven. Enkele rassen die het in Frankrijk goed doen: Mirabeau, Flambo (cilindervormig), Rose de Pâques (groeit in vijf weken).

Binnenshuis kunnen we al voorzichtig beginnen met het zaaien van de gewassen die het in Frankrijk ook buiten goed doen: aubergine, (vroege) tomaten, komkommer, courgette, meloen. (Alvast aan denken: komkommer en meloenen niet naast elkaar planten). Wie artisjokken had vorig jaar en meer planten wil kan nu in gebieden waar geen groot risico op vorst bestaat enkele bestaande planten uitgraven en deze in twee of drie stukken snijden en vervolgens weer uitplanten. Het loof inkorten tot 15 à 20 cm. Vaak en veel water geven. Tuinders die aan artisjokken willen beginnen - ze vragen veel ruimte - kunnen aan de buurman een paar planten vragen en deze na scheuring in goed tot zwaar bemeste grond uitplanten, kort knippen en rijkelijk bsproeien.
Het is tijd om de asperges te planten. Afhankelijk van de soort duurt het dan vervolgens twee of drie jaar alvorens de stengels kunnen worden geoogst. De planten (klauwtjes in goed Nederlands) moeten in een geul van ongeveer 30 cm. diep worden gelegd, waarbij er op moet worden gelet dat ze op de goede manier worden geplant (de uitlopers naar boven); onderlinge afstand 70 centimeter. De bestaande aspergebedden mogen worden bemest en vervolgens aangeaard.
Aan het einde van de maand kan de gekochte rabarber zijn vaste plaats worden gegeven. Voor de liefhebbers is nu in de volle grond te zaaien: raapjes, selderij, pluksla, paardenbloemen, bonekruid schorseneren.

Kruiden
Peterselie en basilicum kunnen nu dus buiten worden gezaaid in losse grond die goed vochtig moet worden gehouden. Het zaad ontkiemt langzaam. Ook het zaaien van bieslook is nu mogelijk. Van dit uiengras (ciboulette) zijn ook de pollen op te graven, die vervolgens worden gescheurd, kort geknipt en weer uitgeplant.
Werkjes voor april

Onderhoud
Vaste planten in de moestuin die wat erg groot worden kunnen worden gescheurd en herplant. Te denken valt aan de lavas (de bekende maggiplant) die ook in Frankrijk te koop is maar wel erg veel water nodig heeft in de zomer. Ook de rabarber groeit hier wel, maar heeft evenzeer veel water nodig. Grote rabarberplanten kunnen worden gescheurd met behulp van een scherpe schop. De erwten die inmiddels zijn opgekomen moeten wat steun krijgen en iets worden aangeaard, zelfs de zogenaamde laagblijvende doperwten. Medio april moeten de aarbeien (beginnen te) bloeien en dan is het tijd om stro rond de plant uit te spreiden. De plant droogt niet zo snel uit en de komende aardbeien blijven schoon na een spetterende regenbui. De vroege aardappelen die met het groen boven de grond komen kunnen wat worden aangeaard. Die ruggen zijn nodig om de groeiende aardappelen in het donker te laten groeien. Groene aardappelen zijn erg ongezond. Het aanaarden beschermt de jonge plant ook tegen nachtvorst. Het is niet erg als de eerste blaadjes onder de aarde komen te zitten.

Zaaien van artisjokken lukt meestal niet erg. Het is beter om aan het begin van het voorjaar de jonge grondscheuten van een een bestaande plan, de oeilletons, voorzichtig uit te graven. Je kunt ze natuurlijk ook kopen. De jonge planten kunnen om goed te wortelen in een potje worden gezet om later hun plaats in de tuin te krijgen. Artisjokken verlangen een rijke grond en vragen nogal wat voedingsstoffen, zodat het nodig is om jaarlijks flink bij te mesten (stikstof vooral). Het worden grote planten, die ook in de siertuin niet misstaan. De bloemknoppen zijn de eetbare gedeelten.

Zaaien, planten en poten
In gebieden waar geen (nacht)vorst van betekenis meer wordt verwacht kunnen medio april de bonen (les haricots) worden gelegd. Een nachtje weken in lauw water bespoedigt het opkomen zeer. Zaden die blijven drijven kunnen weg. In de eerste dagen na het zaaien is wat water geven gewenst, maar niet te veel om rotten te vermijden. Heeft men flink de ruimte in de tuin dan kan maïs worden gezaaid waartegen later klimbonen kunnen groeien. Wortelen die zijn opgekomen voorzichtig uitdunnen. Het is overigens een oude tuinwijsheid om bij de wortelen afrikaantjes te planten of uien. Houdt de wortelvlieg weg. Winterprei kan worden gezaaid om in juli te worden uitgeplant en onder glas kunnen de augurken gezaaid worden. Voor het overige kan men nu zo'n beetje alles doen in de moestuin: zaaien in de volle grond (probeer ook eens raket (roquet), pittig voor in de sla), planten van zelf opgekweekte of op de markt gekochte plantjes. Liefhebbers van pompoenachtigen met die rare vormen (Turkse muts bijvoorbeeld) kunnen eind van de maand in de volle grond zaaien en daarbij zeer ruime afstanden in acht nemen. De opgekomen planten zijn veelvraten, dus veel compost aanbrengen en zorgen voor voldoende water. Schildluizen, in Frankrijk punaises geheten belagen de planten. Het planten van oost-indische kers en radijs zou die rare beestjes naar elders doen verhuizen, zegt men. In Noord-Frankrijk moet nog een paar weken worden gewacht met al deze zaai- en plantwerkjes.

Eind maart en in april moeten we weer aan de tomaten denken, de koningin van de moestuin. Bij het uitplanten moet rijke grond gekozen worden, bijvoorbeeld voorzien van goed verteerde compost. Brandnetels neervlijen aan de voet van de plant is zeer heilzaam. Het regelmatig begieten met brandnetelaftreksel levert hetzelfde effect op. Het geven van kunstmest bevordert de groei van de plant, maar levert minder smakelijke producten op. In de zomer verlangt de tomaat veel water, niet elke dag een beetje, maar af en toe een flinke slok. Vermijd het water geven tijdens de hitte van de dag. Het is goed om de voet af te dekken (pailler). Zet de planten niet te dicht op elkaar en zorg voor stevig ondersteuning. Er zijn enkele honderden variëteiten, waaronder de hybriden. Veel aangeplant zijn de rassen Marmande, Saint-Pierre en het is aardig om ook wat buitenissige rassen te proberen, te vinden op de talrijke markten die in april in het hele land worden gehouden. Wie zelf wil zaaien, kan daarmee in maart onder glas beginnen en na de uitkomst (3 cm. groot) het jonge goed uitplanten in potjes en langzaam laten wennen (afharden) aan wat lagere temperaturen. Eind april kunnen zij dan in de volle grond.

Verder is het zaak de tuin schoon te houden door te schoffelen (een schoffel is overigens in Frankrijk niet bekend) bij droog weer of te wieden bij nat weer. Het onkruid groeit namelijk net iets sneller dan de gewassen die later op tafel moeten komen. Bestrijding van het wit (oïdium) bij de bekende gevoelige planten zoals komkommer, fruitbomen, framboos kan behalve door spuiten met zwavel (een natuurproduct) ook via het spuiten van een aftreksel van ui en knoflook. Laat 300 gram gehakte uit (met schil) en 20 gram knoflook trekken in 5 liter kokend water. Laat het een nachtje afkoelen, zeef het en gebruik het als spuitmiddel. Om de paar dagen herhalen.

Kruiden

In de kruidentuin kunnen de snel groeiende dragon en munt wat worden bedwongen. Ze groeien hard. Zaaien kan nog voor basilicum, kervel, peterselie en bonenkruid, in het Frans respectievelijk le basilic, le cerfeuil, la menthe, le persil of la sarriette.

Werkjes voor mei

Onderhoud
Slakken in de moestuin kunnen een plaag zijn: de naaktslakken (limaces) en de huisjesslakken (escargots). De gewassen omsluiten met houtas, houtzaagsel of verkruimelde eierschalen. En als dat niet helpt, slakkendood of gewoon zout. Niet leuk en oppassen dat het zout niet in contact met de planten komt.

Zaaien, planten en poten
Deze maand zal er vooral worden geplant en gepoot: de slaplantjes van de markt (of zelf gezaaid natuurlijk), de zomerprei, wortelen, tomaten, paprika (poivron), aubergine, courgette, komkommers, augurken, meloenen en niet te vergeten de bonen, in vele soorten verkrijgbaar. De IJsheiligen (Les Saints de Glace) zijn rond 15 mei weer vertrokken, dus nachtvorsten zijn niet meer te verwachten. De bonen worden veel in kuiltjes gelegd (en poquet): 4 of 5 bonen in het kuiltje, dichtgooien en de volgende op 40 cm. Het planten van lavendel en van basilicum tussen de tomaten zou ongedierte op een afstand houden. En ook een handje brandnetels (zonder wortel uiteraard) in het plantgat stelt de tomaat op prijs. Een beetje suiker in het gietwater zou de tomaten mooi rood laten worden. Ook latere rassen van de aardappelen kunnen in de grond. Venkel is heel lekker, mits goed bereid. De wortelknollen groeien vooral op voedzame grond. Gewoon een geultje maken, venkelzaad zaaien en verder met verwondering kijken naar de snelle groei.
Let in deze tijd goed op de coloradokever (doryphore), een kleine gevaarlijke gele veelvraat met zwarte streepjes die huis houdt op aardappelen, aubergines, tomaten. De larven zijn rood, de eitjes geel. Direct weghalen of behandelen met een insecticide. De kever is veel talrijker dan in Nederland. Zaaien kan nu in de volle grond: de kruiden bijvoorbeeld, maar ook de verschillende koolsoorten. Het jong opgekomen spul van de kolen heeft zeker bij warm weer altijd last van de aardvlo. Niet veel tegen te doen. Nat houden of proberen er een onthoofde en bodemloze plastic mineraalwaterfles over heen te zetten. Radijs kan de hele zomer worden gegeten. Zaai daarom elke 14 dagen een rijtje. De opgekomen plantjes uitdunnen op een onderlinge afstand van 3 cm. Veel water geven. Zo in de derde week van mei kan de andijvie (scarole - endive is witlof) worden gezaaid en ook is het de goede tijd om zomerwortelen te zaaien.

Werkjes voor juni

Onderhoud
De tomaten moeten in de gaten worden gehouden. Regelmatig dieven, water geven of voor een goede paillage zorgen (stro, afgemaaid gras rond de voet van de plant). Insecten en draadwormen zullen van de tomaten en hun wortels afblijven als er flink wat afrikaantjes rond de tomaten worden geplant. En de aardappelen kunnen zo nu en dan verder aangeaard worden om het eventueel groen worden van de komende piepers te vermijden. Bovendien is na nat weer behandelen met bouillie bordelaise noodzakelijk ter voorkoming van meeldauw. Meloenen moeten op tijd gesnoeid worden. Als zelf is gezaaid, moet na opkomst van de eerste twee bladeren de derde worden weggeknepen. Er komen dan twee nieuwe stengels. Als elk van die vertakkingen drie bladeren heeft, wederom de nieuwe top eraf. Dan verschijnen de bloemen, eerst de mannetjes en dan de vrouwtjes. Als de vruchtjes beginnen te zwellen de stengel na drie bladeren na de vrucht weer snoeien. Laat aan een plant 5 à 6 vruchten zitten. En, niet vergeten, meloenen en komkommers niet in elkaars nabijheid planten. Het is ook tijd om de augurken (cornichons) te zaaien, mag in de volle grond.
De nu snel groeiende druivenstokken mogen worden gesnoeid. De toppen van de stengels kunnen eraf, alsmede de stengels die uit de oksels groeien. Aardbeienplanten die te veel uitlopers (stolons) hebben (de nieuwe planten voor volgend jaar) moeten niet uitgeput raken, dus alleen de uitloper die het dichtst bij de plant groeien laten staan, de andere weghalen. De bessenstruiken zullen nu vruchten leveren. Aardbeien en bessen zijn erg aantrekkelijk voor de vogels. Netten spannen helpt tegen de vraatzucht, maar het is wel steeds vervelend om 's morgen verstrikt geraakte vogels te moeten bevrijden. Effectief blijkt het met een touwtje vastknopen van vervelende CD's aan tonkinstokjes die in de grond worden gezet. Proef-CD's van al die Franse providers bijvoorbeeld zijn zeer geschikt.
Tomaten en de komkommerachtigen (augurken, meloenen enz.) kunnen preventief worden behandeld met zwavel. De tomaten kunnen ook wel wat mest gebruiken waar veel kalium in zit (potassium in Frankrijk). En de aardappelen hebben regelmatig een controlebeurt nodig op de aanwezigheid van de coloradokever (doryphore).
Sommigen vinden het erg romantisch, die leuke fladderende witte vlinders boven de moestuin. Het zijn echter boefjes, de koolwitjes (piérides de chou), die hun eieren leggen (gele hoopjes) aan de onderkant van de koolbladeren. Als je er niet op let zijn er binnen korte tijd talloze kleine rupsjes, bezig aan het oppeuzelen van het blad. Dus er op tijd bij zijn en de rupsen weghalen. Het kan helpen om de koolplanten (witte kool, rode kool, spruitjes en waarom niet, boerenkool) in de nabijheid van sterk geurende gewassen te plaatsen. Koolwitjes hadden bijvoorbeel niet van de geur van tomaten. Een beetje gegist aftreksel van tomatenblad doet wonderen.
Knoflookbollen worden groter als deze maand het loof wordt geknakt en kan afsterven. Een gift met houtas wordt erg op prijs gesteld. Om steeds fris bieslook (ciboulette) te krijgen of van de grotere variant de ciboule is het nuttig om af en toe de planten tot 2 cm. van de grond af te knippen.
Deze maand van sterke groei van de gewassen die opbrengsten beginnen te leveren, staat in het teken van sproeien. Wie een bron of put heeft, kan daaruit het zo nodige water oppompen. Anderen zijn aangewezen op leidingwater (eau de ville) en doen er goed aan een druppelinstallatie aan te leggen. Het water blijft langer vast, wanneer rondom de planten stro, gemaaid gras of andere vormen van paillage beschikbaar zijn. Bovendien krijgt het onkruid geen kans.

Planten en zaaien
Deze maand nog kunnen de op de markt gekochte planten van de peper, de paprika en de aubergine worden geplant. Zaaien kan nog als het om de kolen gaat: witte kool, rode kool, spruiten en boerenkool (chou frisé). Het zaad is te krijgen in Frankrijk. Veel wordt het daar overigens niet gegeten. Het zaaien van kool in de volle grond is op klei lastig. De aardvlo vreet vrijwel alles op. Beter is het op een hogere plaats (een tafel buiten) de kolen voor te zaaien en ze bij voldoende groei uit te planten in de volle grond. Diep planten is belangrijk bij kolen. Bescherming met open plastic flessen kan nodig zijn. Veel water geven ook, die kolen. De zomerprei kan worden uitgeplant. In de rij met een pootijzer flink diepe gaten maken, de potlood-dikke voorgezaaide prei in die ruime gaten planten, de plantjes voor een derde van het loof ontdoen en de regen (of eventeel het sproeiwater) de gaten langzaam laten opvullen met grond.

Onderhoud
Als er druiven in de tuin groeien, de tafeldruiven, dan mogen de trossen worden uitgedund, 'krenten' heette dat in Nederland. Met de hand of een klein schaartjes wordt het teveel aan kleine druifjes weggehaald. Ook het blad boven de groeiende trossen mogen weg.
Aan onderhoudswerken keren terug: het dieven van de tomaten, het weghalen van de top van de aubergines boven de tweede etage vruchten en het afknijpen van de nieuwe stengels aan de voet, het onder controle houden van de snel groeiende komkommers en augurken en het preventief behandelen van deze gewassen met een combinatie van kopersulftaat en zwavel (bouillie bordelaise en soufre). Geen leuk werk, maar bij warm weer en regen onvermijdelijk om de meeldauw (mildiou) en het wit (oïdium) voor te zijn. Ziekten en parasieten zijn in deze maand de belangrijkste vijanden van de warmoezenier. Houdt bijvoorbeeld het koolwitje (piéride) in de gaten en zijn eitjes. Er komen veel rupsen uit die de kool geheel kunnen opvreten. Sterk geurende gewassen in de nabijheid zoals munt kunnen de vlinders afhouden van het leggen van de eitjes. Meer afdoende is het om de zaak goed in de gaten te houden en de eitjes dan wel rupsen met de hand weg te halen.
Een overvloed aan uitlopers van de aardbeiden is niet goed. Alleen de beste die het dichtst bij de moederplant laten staan en in de herfst uitplanten. Voor zover het al niet op natuurlijke manier is gebeurd, het loof van uien en knoflook moet worden geknakt om de ontwikkeling van ui en knoflookbol te bevorderen. In Nederland zeiden we: het loof kan worden gestreken. In Frankrijk spreekt men van: nouer le feuillage.
Sproeien doen we 's avonds. Niet elke dag een beetje, maar om de paar dagen flink. Gewassen die het een tijdje zonder kunnen zijn de uien en de knoflook en de aardappelen en de asperges. Veel water vragen de tomaten in het begin van de groei en de courgettes, de sla en de aubergines en niet te vergeten de meloenen. Als de laatste vrucht hebben gezet is water geven niet meer zo nodig; dat geldt ook voor de tomaten. Niet sproeien op het blad maar zonder broes aan de voet. Veel narigheid kan al worden voorkomen als bij het sproeien van de gewassen niet de bladeren worden bevochtigd maar alleen de grond. Een druppelinstallatie is het meest ideaal. Sla en kool kunnen wel een douche over hun bladeren velen. De doordragende frambozen (remontants) die vruchten geven in juni/juli en september/oktober moeten na elke periode worden gesnoeid. Dat betekent dat uitgebloeide of niet geoogste frambozen moeten worden weggenomen. Takken die niet hebben geproduceerd mogen tot kort boven de grond worden afgeknipt. En die spontane uitlopers soms ver van de struik moeten weg. In het algemeen: frambozen wortelen ondiep en hebben daarom veel water nodig in deze warme tijden. De zwarte bes (cassissier) krijgt een licht snoeibeurt waarbij alleen het oude hout worden weggenomen.
Tipje nog: bij het opruimen van de tuinbonen en de erwten en peulen is het verstandig de afgestorven planten af te knippen en niet uit de grond te trekken. Deze peulvruchten hebben het vermogen om via de wortelbolletjes stikstof te binden. Het is dus goed om die stikstof in de bodem te laten.
De kolen beginnen nu flink te groeien; tot aan de vorstperiode kunnen ze nog flink wat mest gebruiken. Voor wie bloemkolen (chou-fleur) heeft staan: de bloemknop die men zal eten blijft mooi wit als enkele bladeren geknakt worden en over de groeiende 'kool' worden gelegd. Men zegt dat bloemkool het lekkerst is als hij op de dag van de oogst wordt genuttig. De tomaten willen beter rijpen als geleidelijk aan steeds meer loof wordt weggehaald. Onderaan beginnen natuurlijk. De groene tomaten die moeilijk rijpen kunnen ook worden geplukt en binnenshuis verder rood worden. Bijven ze groen dan zijn de vruchten goed te verwerken tot chutney. Ook onrijpe andere vruchten zoals peren kunnen binnenshuis beter rijpen, vooral als in de schaal nog een rijpe banaan wordt gelegd. Andijvie (chicorée of scarole) kan een mooi wit en mals hart krijgen als de plant wat donkerte ontvangt door bijvoorbeeld een omgekeerd bloempot op de plant te plaatsen of deze op te binden met een stukje touw. Liefhebbers van rabarber die beschikken over grote planten kunnen deze nu scheuren en elders uitplanten.
Deze maand is ook geschikt om de grond die al zoveel heeft gegeven, weer te laten herstellen door de gift van compost of onverteerd tuinafval. Humus, het door micro-organisme omgezette afval, is bijzonder belangrijk voor de voedelopname door de planten van volgend voorjaar. Zandgronden met veel humus houden beter het water vast en zware kleigronden op hun beurt worden gemakkelijker bewerkbaar door de toevoeging van humus. Zure gronden zijn ook gebaat met het geven van dolomiet, een natuurlijk kalkhoudend product. Andere natuurproducten die rijk zijn aan sporenelementen en kali (potasse) zijn achtereenvolgens basalt en patentkali. In de betere Franse tuincentra zijn deze verbeteraars te koop.

Zaaien en planten
Enthousiastelingen kunnen nog snijsla zaaien en op die manier nog vrij lang profiteren van het bezit aan verse sla. En sommigen in het warme gebieden denken nu al voorzichtig aan het leggen van de tuinbonen. Als het allemaal goed is gegaan is er inmiddels het nodige geoogst en kunnen op de vrijkomende stukken grond weer nieuwe gewassen gaan gedijen. Het is bijvoorbeeld tijd om de winterprei te zaaien. Een geul maken met losse aarde, de voor nat maken en dan licht zaaien. Niet te veel grond op het zaad, wederom nat maken en vooral nat houden totdat de prei opkomt. Als de prei over een week of zes de dikte van een potlood heeft kan zij worden verplant. Het is verstandig om de bonen niet allemaal tegelijk te leggen. Zo om de vier weken een rijtje en er zijn altijd verse, jonge haricots in de tuin. Na opkomst licht aanaarden. Nu kan ook Chinese kool worden gezaaid (chou de Chine), alsmede de andijvie, de zomerspinazie (épinards), de venkel (fenouil), de verschillende soorten sla alsook de veldsla (mâche).
Deze maand is het de goede tijd om vaste moestuinplanten te scheuren en de delen elders uit te planten. Deze eenvoudige wijze van vermeerderen kan gebeuren met de artisjok, de rabarber en de bieslook. Het is nu ook de goede tijd om de plantjes aan de uitlopers (stolons) van de aarbeienplanten weg te halen of elders uit te planten. Gebruik voor de vermeerdering de uitlopers die het dichtst bij de moederplant staan.

Stekken
Deze maand kan men al weer beginnen met het stekken van de bessenstruiken. Een gezonde loot van dit jaar van zijn bladeren ontdoen, afknippen tot circa 30 centimeter en gewoon in de grond stoppen. Bij droog weer het beginnende stammetje wel nat houden. In het voorjaar is er weer een nieuwe bessenstruik gewonnen.

Stekken
Het is nu de tijd om de kruisbes (groseiller à macquerau) te vermeerderen door te stekken (laat het hieltje, een stukje schors van de tak waarvan het afgebroken takje is genomen, zitten). Met wat groeipoeder in de stekgrond. Ook is het mogelijk nu om een twijg onderaan de struik voor een deel te begraven (marcotteren). In het voorjaar moet dan het ondergrondse deel zijn geworteld en kan worden losgeknipt en uitgeplant. Rabarber kan nu worden uitgegraven, in pollen gesneden en opnieuw worden uitgeplant, een gemakkelijke manier van vermeerderen.